ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ މަސްރަޙުގައި އެންމެ ބޮޑު އިދިކޮޅު ޕާޓީ، އެމްޑީޕީއަކީ އަބަދުވެސް ފޯރިގަދަ ހަރަކާތްތަކެއް ފެންނަ ޕާޓީއެކެވެ. ނަމަވެސް، 2019 ވަނަ އަހަރުގެ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ އިންތިޚާބަށްފަހު، އެމްޑީޕީއަށް ކުރިމަތިވަމުން ދިޔައީ ނާކާމިޔާބީގެ ފުން ވަޅުގަނޑެކެވެ. ރިޔާސީ އިންތިޚާބާއި، އާންމު އިންތިޚާބުތަކުން ލިބުނު ބޮޑެތި ނާކާމިޔާބީތަކުގެ ސަބަބުން ޕާޓީގެ އާންމު މެންބަރުން ތިބީ މާޔޫސްކަމެއްގެ ތެރޭގައެވެ. މި ނާކާމިޔާބީގެ ސިލްސިލާ އަށް ނިމުމެއް ގެނެސްދިނީ، މިމަހުގެ 4 ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވި ލޯކަލް ކައުންސިލް އިންތިޚާބާއި ފެންނަ ނުފެންނަ ވޯޓެވެ. ވެރިކަންކުރާ ޕީއެންސީގެ މައްޗަށް އެމްޑީޕީން ހޯދި ފަޚުރުވެރި ކާމިޔާބީއަކީ ޕާޓީގެ ހިންގުން ހަރުދަނާވެ، އަލުން ދިރުން ލިބުނު ކަމުގެ ހެއްކެކެވެ.

މި ކާމިޔާބީގެ އެންމެ އިސް މޭސްތިރިއަކީ ޕާޓީގެ މިހާރުގެ ޗެއަރޕާސަން އަލްފާޟިލް ޢަބްދުލްޣަފޫރު މޫސާ (ގަޕޯ) އެވެ. އޭނާގެ ބުރަ މަސައްކަތުން، ޕާޓީގެ ހަރަކާތްތައް ހުއްޓިފައި އޮތް އޮތުން ނިމުމަކަށް ގެނެސް، މީގެ ކުރިން ދުވަހަކުވެސް ލޯކަލް ކައުންސިލް އިންތިޚާބަކުން ނުލިބޭ ފަދަ ބޮޑު ކާމިޔާބީއެއް ޕާޓީއަށް ހޯދައިދިނެވެ. ނަމަވެސް، ހިތާމައަކީ މި ކާމިޔާބީ ޕާޓީގެ ބައެއް އިސްވެރިންނަށް "ހަޖަމު" ނުކުރެވުމެވެ. ޚަބަރުތައް ލިބޭ ގޮތުގައި، ކުރީގެ ޗެއަރޕާސަން ފައްޔާޒު އިސްމާޢީލާއި ކުރީގެ ރައީސް މުޙައްމަދު ނަޝީދު އިސްވެ ތިއްބަވައިގެން މިހާރު މަސައްކަތް ކުރަމުންދަނީ ގަޕޯގެ އިތުބާރު ނެތްކަމުގެ ވޯޓެއް ނަގައި އޭނާ މަގާމުން ވަކިކުރުމަށެވެ.

ފައްޔާޒު އިސްކޮށް ހުންނަވައިގެން މިހާރު ގެންދަވަނީ ޤައުމީ މަޖިލީހުގެ މެންބަރުންގެ ސޮއި ހޯދުމުގެ މަސައްކަތް ކުރަމުންނެވެ. މިއީ ވަރަށް ބޮޑު ސުވާލުތަކެއް އުފެދޭ ކަމެކެވެ. "ހިންގާލަން" އައިސް ޕާޓީ ނުހިންގި، ޕާޓީގެ ހަރަކާތްތައް ހުއްޓި، ވޭތުވެދިޔަ ރިޔާސީ އިންތިޚާބާއި މަޖިލިސް އިންތިޚާބުގައި ލަދުގަންނަންޖެހޭ ފަދަ ދަށް ނަތީޖާއެއް ލިބި، އެންމެ ފަހުން އަމިއްލައަށް އިސްތިއުފާ ދިނުމުން، ޤައުމީ މަޖިލީހުން ގަޕޯ ޗެއަރޕާސަންގެ މަގާމަށް ހަމަޖެއްސެވުމުން ޕާޓީއަށް ލިބެންފެށި ކުރިއެރުމަށް ފައްޔާޒުމެން ހަސަދަވެރިވަނީ ނޫންބާވައެވެ؟ ޕާޓީ އަނދަވަޅަކަށް ވެއްޓުނުއިރު ޒިންމާ ނުއުފުއްލަވައި، މިއަދު ޕާޓީ މޮޅުވުމުން އެކަމުގެ ހަސަދަވެރިކަމުގައި ނުކުތުމަކީ ބަލައިގަނެވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ.

ސޯޝަލް މީޑިއާގައި އެމްޑީޕީގެ އާންމު މެންބަރުން ދަނީ މިކަމާ ދެކޮޅަށް އަޑުއުފުލަމުންނެވެ. ގަޕޯ ހޯދައިދިން ބޮޑު ކާމިޔާބީއަށް ދޭ ހަދިޔާއަކީ އޭނާ މަގާމުން ވަކިކުރުންތޯ މެންބަރުން ސުވާލު ކުރެއެވެ. ބައެއް ފަރާތްތަކުން ތުހުމަތު ކުރާ ގޮތުގައި، ފައްޔާޒު ޗެއަރޕާސަންގެ މަގާމުގައި ހުރިއިރު، ރައީސް މުޢިއްޒާއެކު "ޑީލް" ހަދައިގެން ޕާޓީގެ މުޒާހަރާތައް ފުލޮޕްކޮށްލާފައިވެއެވެ. މިއަދު ގަޕޯއާ ދެކޮޅަށް ކުރާ މަސައްކަތުން އެ ވާހަކަތަކުގެ ތެދުކަން ހާމަވާން ފަށައިފި ކަމަށް އާންމު މެންބަރުން ބުނެއެވެ.

އެމްޑީޕީގެ އާންމު މެންބަރުންގެ ތާއީދު އޮތީ ގަޕޯއަށެވެ. އޭނާއަކީ ޕާޓީގެ މަސްލަހަތު އިސްކުރާ، ކޮރަޕްޝަނުގެ ވަބާއިން ސަލާމަތްވެފައިވާ އިޚްލާޞްތެރި ބޭފުޅެއްގެ ގޮތުގައި މެންބަރުން ސިފަކުރެއެވެ. އެހެންކަމުން، ގަޕޯ އިސްތިއުފާ ނުދެއްވުމަށާއި، އޭނާ ވަކިކުރަން އުޅޭ "ކޮރަޕްޓް" ޤައުމީ މަޖިލިސް މެންބަރުންނަށް ދެން އަންނަ ދައުރެއްގައި ފުރުސަތު ނުދޭނެ ކަމަށް މެންބަރުން ދަނީ ބުނަމުންނެވެ. މި ވަގުތަކީ ޕާޓީގެ ތެރޭގައި ތިބި އިޚްލާޞްތެރި މެންބަރުން ފާހަގަވާނެ ވަގުތެކެވެ. ގަޕޯއާ ދެކޮޅު ޕެޓިޝަނުގައި ސޮއިނުކުރާ މެންބަރުންނަކީ ޕާޓީދެކެ ލޯބިވާ، ޕާޓީގެ ކުރިމަގަށް އެދޭ މެންބަރުންކަން ކަށަވަރެވެ.

ކުރިއަރާފައިވާ އުފެއްދުންތެރި ގައުމުތަކަށް މިކަމުގެ އަސަރު ކުރާ މިންވަރު ބޮޑުއިރު، ރާއްޖެ ފަދަ އުފެއްދުންތެރިކަން ކުޑަ، ހުރިހާ ތަކެއްޗެއް ބޭރުން އެތެރެކުރާ ގައުމަކަށް މިކަމުގެ ނުރައްކާ މާ ބޮޑެވެ. ތެލާއި ކާބޯތަކެތީގެ އަގު ދުނިޔޭގެ ބާޒާރުގައި އުފުލުމަކީ ރާއްޖޭގެ ރިޒާވަށް އިންތިހާއަށް ބާރުބޮޑުވާނެ ކަމެކެވެ. ނަމަވެސް، އިންތިހާބުތައް ނިމި ގައުމުގެ ހިންގުން ކުރިއަށްދާއިރުވެސް، ރާއްޖެއިން ހަރަދު ކުޑަކުރުމުގެ ހަރުދަނާ ފިޔަވަޅުތަކެއް ފެންނާކަށް ނެތެވެ. ސުވާލަކީ، އަވަށްޓެރި ގައުމުތަކުން ފިޔަވަޅު އަޅަން ފަށާފައިވާއިރު، ރާއްޖެއިން މިކަމަށް ތައްޔާރުވަނީ ކޮން އިރަކު ބާވައެވެ؟

ރާއްޖޭގައި ހަރަދު ކުޑަކުރުމުގެ ވާހަކަ ދައްކަން ބިރުވެސް ގަނެއެވެ. އެވާކަ ދައްކާލާ އިރަށް ގިނަ ފަހަރަށް އެންމެ ފުރަތަމަވެސް ކުރާކަންކަމަށް ވެފައި އޮންނަނީ އާސަންދަ ތާށިކޮށް އާއްމު ރައްޔިތުންގެ ޒަރޫރީ ހިދުމަތްތަކުގެ އަގު އުފުލުމާއި ސަބްސިޑީ ކަނޑާލުން ފަދަ ދިރިތިބުމާ ދިރިއުޅުމަށް ކޮންމެ ހެން ބޭނުންވާ ލާޒިމު ކަންކަމެވެ. ބޭކާރު ހަރަދާއި އިސްރާފާއި އަގުބޮޑު ދިރިއުޅުމަށް ކުރާ ހޭދައާއި ސަރުކާރު ކުޑަކުރުން ފަދަ ކަންކަން ކޮށްއުޅޭ ތަނެއް ނުފެނެއެވެ. މިފަހަރު އެހެން ނުވެއްޖެއްޔާ ކިތަންމެހާވެސް ރަނގަޅެވެ.

އޭޝިއާ ސަރަހައްދުގެ ގައުމުތަކަށް ބަލާއިރު، މި ހަނގުރާމައިގެ ސަބަބުން ކުރިމަތިވާ އިގުތިސާދީ ގެއްލުންތައް ކުޑަކުރަން ދެކުނު އިރުމަތީ އޭޝިއާގެ ގައުމުތަކުން މިހާރުވެސް ވަނީ ހަރުދަނާ ވަރުގަދަ ފިޔަވަޅުތަކެއް އަޅަން ފަށާފައެވެ. މިގޮތުން ހަކަތަ އިގްތިސާދު ކުރުމަށްޓަކައި ސިވިލްސާވިސްއާއި ޕަބްލިކް ސާވިސްގެ މުވައްޒަފުން ގޭގައި ތިބެގެން މަސައްކަތް ކުރުމަށާއި، މަސައްކަތު ހަފުތާ ކުރުކުރުމާއި، ޔުނިވަރސިޓީތައް އަވަހަށް ބަންދުކުރުން ފަދަ ފިޔަވަޅުތައް ދަނީ ތަންފީޒު ކުރަމުންނެވެ.

ސްރީ ލަންކާއިން ވަނީ ހަފުތާއަކު މަސައްކަތް ކުރާ ދުވަސްތައް ހަތަރު ދުވަހަށް މަދުކޮށް، ބުދަ ދުވަހަކީ ސަރުކާރު ބަންދު ދުވަހެއްގެ ގޮތުގައި ކަނޑައަޅާފައެވެ. މިއީ މުވައްޒަފުން ދަތުރުފަތުރު ކުރުމަށް ކުރާ ހަރަދު ކުޑަކުރުމަށް އެޅި ފިޔަވަޅެކެވެ. ތައިލެންޑުން ވެސް ވަނީ އަސާސީ ހިދުމަތްތަކާ ސީދާ ގުޅުން ނެތް މުވައްޒަފުން ގޭގައި ތިބެގެން މަސައްކަތް ކުރުމަށް އަންގައި، އޮފީސްތަކުގެ ފިނިހޫނުމިން ވަކި މިންވަރެއްގައި ހިފެހެއްޓުމަށް އިރުޝާދު ދީފައެވެ.

މީގެ އިތުރުން މެލޭޝިއާއާއި ވިއެޓްނާމުން ވެސް ދަނީ ގޭގައި ތިބެގެން މަސައްކަތް ކުރާ ގޮތަށް ބަދަލުކޮށް، ހަކަތައަށް ކުރާ ހޭދަ ކުޑަކުރުމަށް ބާރުއަޅަމުންނެވެ. މި ހުރިހާ ގައުމުތަކެއްގެ ވެސް މައިގަނޑު މަގުސަދަކީ ތެލާއި ހަކަތައަށް ކުރާ ހޭދަ މަދުކޮށް، ގައުމުގެ ރިޒާވް ހިފެހެއްޓުމެވެ. ދުނިޔޭގެ އިގުތިސާދަށް އަންނަ ލޮޅުންތަކުން ސަލާމަތްވުމަށް އެހެން ގައުމުތަކުން މިފަދަ ހަރުދަނާ ފިޔަވަޅުތައް އަޅަމުންދާއިރު، ރާއްޖެއިން ވެސް މިކަމާ މެދު ފުންކޮށް ވިސްނައި، ހަރަދު ކުޑަކުރުމުގެ އަމަލީ މަސައްކަތްތަކެއް ފަށަންޖެހެއެވެ.

ޕާޓީ ރިފޯމް ކުރަން ޖެހޭކަމަށް ދެކޭ މީހުން ބުނާ ގޮތުގައި ޕާޓީގެ އާންމު މެންބަރުން މިއަދު ތިބީ ބަޔަކު ބާރު ހޯދަން ކޯޅޭކޯޅުން ބަލާކަށް ނޫނެވެ. ކޯޅުންތަކާ ހުރެ ޕާޓީ ހަލާކުވެ ދިއުމަކީ އެއްވެސް މެންބަރަކު އެދޭ ގޮތް ނޫން ކަމަށްވެސް އެމީހުން ބުނެއެވެ. 

ލީޑަރުންގެ އަމިއްލަ ޒާތީ މައްސަލަތަކުގެ ސަބަބުން ޕާޓީ ބައިބައިވުމަކަށް އާއްމު މެންބަރުން ތިބީ ފުރުސަތު ދޭގޮތަކަށް ނޫންކަމަށް ވެސް ވެއެވެ. 2023 ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިހާބު އެމްޑީޕީއަށް ގެއްލިގެން ދިޔަ މައިގަނޑު ސަބަބަކީ ޒާތީ ކޯޅުންގަނޑު ޕާޓީގެ ތެރެއަށް ވައްދައިގެން ކުރި ޖެއްސުމާއި ފުރައްސާރަކަމަށް އެމީހުން ދެކެއެވެ. ތިމާ ނޫން މީހަކު ވެރިކަން ކުރާ ތަން ބަލަން ވަކި މީހަކަށް ހަޖަމު ނުވުމަކީ ދިމާވެގެން އުޅޭ ކަމެއް ކަމަށް އެ ބަޔަކު ދެކެއެވެ.

ދައުރުގެ މެދުތެރެއިން ދިން އިސްތިއުފާއާއި ގުޅިގެން މަގުމަތިވެފައިތިބެ ހަތް އަހަރާއި ބައިވެފައި ވަނިކޮށް އެތައް ބައެއްގެ ބުރަ މަސައްކަތާއި އެތައް ގުރުބާނީއެއް ވެގެން އެމްޑީޕީއަށް ހޯދިވެރިކަން ހޯދިކަމަށް އެމީހުން ފާހަގަ ކުރެއެވެ. ހޯދިވެރިކަން އަމާން އޮމާންކޮށް ކުރުމަށް ހަޖަމުނުވި މީހަކަށް ހަޖަމް ނުވެގެން އުޅުނު އުޅުމާއި ކުރި ޖެއްސުމުން އެމްޑީޕީއަށް ވެރިކަން ގެއްލި ދިޔަކަން ހަނދާން ނުނެތޭ އެތައްހާސް ބަޔަކު އެކަން ފާހަގަކޮށް ކަންބޮޑުވުން ފާޅުކުރެއެވެ. 

ބޭރުފުށުން ނެލްސަން މަންޑޭލާ ހެދިގެން ގެންގުޅުނީ މުގާބޭގެ ސިޔާސަތުކަން އެމްޑީޕީއަށް އޮތްވެރިކަން ވައްޓާލާ ރޫޅާލަން ކުރެވުނު ކަންކަމަކީ ނުހިނގާކަމަކަށް ނުހެދޭނެކަމަށް ދެކޭ މީހުން ލައްކަ ގިނައެވެ. ޕާޓީގެ ޕްރައިމަރީން ފެއިލްވުމުން ބަލިގަބޫލުކުރަން ނޭނގި، ޕާޓީ ބައިބައިކޮށް އާ ޕާޓީއެއް އުފެއްދުމުން ހީކުރިގޮތަށް ކަންނުވެ ވީ ފަލީހަތްވެ "ރޫޅާލާނަން" ކަމަށް ބުނެ އެމްޑީޕީއަކީ ހަމައެކަނި ތިމަންނާއޭ ހީކޮށްގެން މީހަކު ހުރި ހުރުން ބަދަލުވެ،  މާފަށް ނޭދި އަނބުރި އައުމަށް މެންބަރުން ދިނީ ފިނި ތަރުހީބެއް ކަމަން އެމްޑިޕީ ވީހާލެއްގައި ވީ މީހުން އަދިވެސް ގަބޫލުކުރެއެވެ.

އެމްޑީޕީގެ "މިސްކިތު ވަކަރު" ތަކަށް ޕާޓީގެ މަތާރަންފިލާ މަތީގައި ނޫން ޖާގައެއް ނެތް ކަމަށް ބުނެވެއެވެ. ދެބުޅަލުގެ އަރާރުމުގައި މަކުނު ބޯކިބާ ޖަހައިގެންހެން އެމްޑީޕީއަށް 2028 ގެއްލުން ގާތްކަމަށް ގިނަ ބަޔަކު ދެކެއެވެ. އެމްޑީޕީގެ ގިނަ މެންބަރުން މިހާރު ބޭނުންވަނީ ތާޒާ، ޒުވާން ލީޑަރޝިޕެއްކަމަށް ވެއެވެ. ދެކެން ބޭނުންވަނީ ފައިސަލް ނަސީމާއި މީކާއިލް ނަސީމާއި ޑރ. ޝަމްހީދާއި އާދަމް އާޒިމް ފަދަ ޖޯޝްހުރި ޒުވާން ލީޑަރުން ކަމަށް ބަޔަކު މިހާރު އެބަބުނެއެވެ. ވަކި ބައެއްގެ ވަށައިގެން މެންބަރުން އަބަދު އެނބުރޭނެކަމަށް ހީކުރުމަކީ ކުށްހީއެއް ކަމަށް އެތައް ބަޔަކު އެބަ ބުނެއެވެ. 

ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ފަހަކަށް އައިސް ސިޔާސީ، އިޖުތިމާޢީ އަދި އިގުތިސޯދީ ގޮތުން ބޮޑެތި ބަދަލުތަކަކާއި ގޮންޖެހުންތަކެއް ތަޖުރިބާކުރަމުންދާ ގައުމެކެވެ. މި ބަދަލުތަކުގެ ތެރެއިން ގައުމު އިސްލާހުކޮށް، ރައްޔިތުން އެދޭފަދަ ފާގަތި މުސްތަގުބަލެއް ހޯދުމަށްޓަކައި ހަރުދަނާ ނިޒާމީ ބަދަލުތަކެއް ބޭނުންވެއެވެ. މި ރިޕޯޓަކީ ގައުމުގެ މުއައްސަސާތައް ވަރުގަދަކުރުމާއި، އިގުތިސޯދު ހަރުދަނާކުރުމާއި، އަދި އިޖުތިމާއީ އަދި ތިމާވެށީގެ ރައްކާތެރިކަން ކަށަވަރުކުރުމަށް ކުރެވިދާނެ ކަންކަމުގެ މައްޗަށް އެކުލަވައިލެވިފައިވާ ދިރާސާއެކެވެ.

1. ދިމިގުރާތީ މުއައްސަސާތައް ވަރުގަދަކުރުން

ގައުމެއްގެ ބިންގަލަކީ އެ ޤައުމެއްގެ އަދުލު އިންސާފުގެ ނިޒާމެވެ. މި ދާއިރާ އިސްލާހުކުރުމަށްޓަކައި ފަނޑިޔާރުގެތަކަށް ސިޔާސީ ނުފޫޒު ފޯރުވުން މުޅިން ހުއްޓުވަންޖެހެއެވެ. ފަނޑިޔާރުން އައްޔަނުކުރުމުގެ މަރުހަލާގައި، އެ މީހެއްގެ ތައުލީމީ ގާބިލުކަމާއި އަހުލާގީ ނަޒާހަތްތެރިކަމަށް އިސްކަންދޭނެ ހަރުދަނާ އުސޫލެއް އޮތުން މަޖުބޫރެވެ. ހަމައެއާއެކު، ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަކީ ވަކިވަކި މެންބަރުންގެ ނުވަތަ ޕާޓީތަކުގެ މަސްލަހަތަށްވުރެ، ގައުމީ މަސްލަހަތު އިސްކުރާ ތަނަކަށް ހަދަންޖެހެއެވެ. މަޖިލީހުގެ މަސައްކަތްތައް ދެފުށް ފެންނަ ގޮތަށް ހިންގައި، ސަރުކާރު ޖަވާބުދާރީކުރުވުމުގެ ބާރުވެރިކަން އިތުރުކުރުމަކީ ޑިމޮކްރަސީގެ މައިބަދަ ވަރުގަދަވާނެ ކަމެކެވެ.

2. އިގުތިސޯދީ އިސްލާހާއި ސިންދަފާތުކުރުން

ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިގުތިސޯދު ހަމައެކަނި ފަތުރުވެރިކަމަށް ބިނާވެފައި އޮތުމުގެ ބަދަލުގައި، އިގުތިސޯދު ސިންދަފާތުކުރުން (diversify) މުހިންމެވެ. އަމިއްލަ ވިޔަފާރިތަކަށް ހުރި އިދާރީ ހުރަސްތައް ނައްތާލައި، އައު އިންވެސްޓްމަންޓްތަކަށް ފަހި މާހައުލެއް ބިނާ ކުރަންޖެހެއެވެ.ހާއްސަކޮށް އިޔާދަކުރަނިވި ހަކަތައާއި މަސްވެރިކަމުގެ ސިނާއަތް ޒަމާނީކުރުމަށް އިންވެސްޓްކުރުން މުހިންމެވެ. މީގެ އިތުރުން، ސަރުކާރު ހިއްސާވާ ކުންފުނިތައް ސިޔާސީ ނުފޫޒުން އެއްކިބާކޮށް، ދައުލަތުގެ ބަޖެޓުން ބޭކާރު ހަރަދުތަކާއި ސިޔާސީ މަގާމުތައް މަދުކުރުމަކީ ދެމެހެއްޓެނިވި މާލީ ސިޔާސަތެއްގެ ފެށުމެވެ.

3. ލާމަރުކަޒީ ނިޒާމާއި ރައްޔިތުންގެ ބައިވެރިވުން

ލާމަރުކަޒީ ނިޒާމުގެ އަސްލު މަގުސަދަކީ ރަށު ފެންވަރުގައި ރައްޔިތުން ބާރުވެރިކުރުވުމެވެ. ކައުންސިލްތަކަށް މާލީ އަދި އިދާރީ މިނިވަންކަން ފުރިހަމައަށް ދީ، ރަށުގެ ތަރައްގީގެ މަޝްރޫއުތައް ނިންމުމުގައި ރައްޔިތުންގެ ހިޔާލު ހޯދުމަކީ ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހޭ ކަމެކެވެ. ސަރުކާރުގެ ނިންމުންތަކުގައި މުޖުތަމައުގެ ބައިވެރިވުން އިތުރުވުމުން، ތަރައްގީގެ މަސައްކަތްތައް ކުރިއަށްދާނީ ރައްޔިތުންގެ ހަގީގީ ބޭނުންތަކާ އެއްގޮތަށެވެ.

4. މަދަނީ ހޭލުންތެރިކަމާއި ތައުލީމު

ގައުމެއްގެ އިސްލާހީ ބަދަލުގެ އެންމެ ބޮޑު ބާރަކީ ހޭލުންތެރި ރައްޔިތެކެވެ. ރައްޔިތުންގެ ހައްގުތަކާއި ޒިންމާތަކަށް އަހުލުވެރިކުރުވުމަށް މަދަނީ ތައުލީމުގެ ޕްރޮގްރާމްތައް ހިންގަންޖެހެއެވެ. ވަގުތީ މަންފާއަކަށްވުރެ ގައުމީ މަސްލަހަތު އިސްކޮށް، އެނގިތިބެ ވޯޓުލުމުގެ ސަގާފަތެއް އާލާކުރަންޖެހެއެވެ. އަދި އިންތިހާބީ މަގާމުތަކުގައި ތިއްބަވާ ބޭފުޅުން ކުރައްވާ މަސައްކަތްތަކުގެ ރިޕޯޓުތައް އާންމުކޮށް، ރައްޔިތުންނަށް ޖަވާބުދާރީވާނެ ނިޒާމެއް އޮތުމަކީ ނަޒާހަތްތެރިކަން އިތުރުވާނެ ކަމެކެވެ.

5. އުމުރާނީ ތަރައްގީއާއި ޓެކްނޮލޮޖީ

ތަރައްގީގެ މަޝްރޫއުތައް ބައްޓަންކުރަންވާނީ ދެމެހެއްޓެނިވި ގޮތެއްގައެވެ. ދަތުރުފަތުރުގެ ނިޒާމާއި، ސިއްހީ އަދި ތައުލީމީ ވަސީލަތްތައް ތަރައްގީކުރުމަކީ ރައްޔިތުންގެ ދިރިއުޅުމުގެ ފެންވަރު މަތިކޮށްދޭނެ ކަމެކެވެ. މީގެ އިތުރުން، ޑިޖިޓަލް އިގުތިސޯދެއް ބިނާކުރުމަށްޓަކައި ޓެކްނޮލޮޖީގެ ފުރުސަތުތައް މުޅި ރާއްޖެއަށް ފުޅާކުރަންޖެހެއެވެ. މިއީ ޒުވާނުންނަށް އައު ވަޒީފާގެ ފުރުސަތުތައް ހުޅުވި، ދުނިޔޭގެ ބާޒާރުގައި ރާއްޖެއަށް ވާދަކުރެވޭނެ މަގެކެވެ.

6. ތިމާވެށި ހިމާޔަތްކުރުން

ރާއްޖެއަކީ މޫސުމީ ބަދަލުތަކުގެ ނުރައްކާ އެންމެ ބޮޑަށް އޮތް އެއް ގައުމަށް ވުމާއެކު، ތިމާވެށި ރައްކާތެރިކުރުމަކީ އިހުތިޔާރީ ކަމެއް ނޫނެވެ. ދެމެހެއްޓެނިވި މަސްވެރިކަމާއި، ކުނި މެނޭޖުކުރުމުގެ ހަރުދަނާ ނިޒާމުތަކާއި، އަދި ތެލަށް ބަރޯސާވުން ކުޑަކޮށް އިޔާދަކުރަނިވި ހަކަތައަށް ހިޖުރަކުރުމަކީ ގައުމުގެ ސަލާމަތަށްޓަކައި ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހޭ ކަމެކެވެ.

ނިންމުން

މި ދިރާސާއިން ހާމަވާ ގޮތުގައި، ދިވެހިރާއްޖެއަށް އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތަކީ ދައުލަތުގެ މުއައްސަސާތަކުގެ ނަޒާހަތްތެރިކަން ކަށަވަރުކޮށް، އިގިތިސޯދީ ގޮތުން އަމިއްލަ ފައިމައްޗަށް ތެދުވުމެވެ. ގައުމު އިސްލާހުކުރުމަކީ ހަމައެކަނި ވެރިންގެ ޒިންމާއެއް ނޫނެވެ. އެއީ ރައްޔިތުންގެ ބައިވެރިވުމާއި، އެއްގަލަކަށް އެރުމާއި، އަދި އިހުލާސްތެރި މަސައްކަތުން ހާސިލުކުރެވޭނެ އުުޖާލާ މަންޒިލެކެވެ. މި ދެންނެވި ބަދަލުތައް ގެނެވިއްޖެނަމަ، ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ހަމަހަމަކަމާއި އިންސާފު ގާއިމުވެފައިވާ، ކުރިއަރާފައިވާ ގައުމަކަށް ވާނެކަން ކަށަވަރެވެ.

ކާފަ އުމުރުގެ މި ވެރިން ދައުލަތުގެ މަތީ މަގާމުތަކުގައި ތިއްބަވައިގެން މި ކުރައްވާ ކަންކަމާމެދު ހައިރާންވެ، ލަދުން ބޯހަލާކުވާ ދަރަޖައަށް ކަންކަން މިވަނީ ގޮސްފައެވެ. މިއީ ހަގީގަތުގައި ވެސް "ގައުމީ ހިދުމަތުގެ" އާ ފަލްސަފާއެއް ހެއްޔެވެ؟ ނޫނީ މުސްކުޅިވެ ގައިބާރު ދޫވުމުން، ޒުވާން ދުވަސްވަރު ހާސިލުނުކުރެވުނު "ކާމިޔާބީތަކެއް" ހޯދަން އުޅެނީ ހެއްޔެވެ؟ ބޮޑުވަޒީރުންނާއި ވަޒީރުންގެ ފަރާތުން ފެންނަނީ ޒުވާން އިރު ރައްޓެހިވާނެ މީހަކު ނުލިބި، ނުވަތަ އަންހެން ކުދިން ގަޔާވާނެ ސިފައެއް ނެތުމުގެ ސަބަބުން އުފެދިފައިވާ "ކޮމްޕްލެކްސް" އެއް ފިލުވަން އުޅޭ މަންޒަރެވެ. މިއަދު އަތަށް ބާރު ލިބުމުން، ދައުލަތުގެ ހަޒާނާ ބޭނުންކޮށްގެން މި ބޭފުޅުން މި އުޅުއްވަނީ "ޒުވާން" ވާށެވެ.

ސޯޝަލް މީޑިއާއާއި ހަބަރުތަކަށް ބަލާލާއިރު، މުޅިންވެސް އިވެނީ މިފަދަ "ލޯބީގެ" ވާހަކަތަކެވެ. ދާދި ފަހުން 22 އަހަރުގެ އަންހެން ކުއްޖަކު ގައުމުގެ އެންމެ އިސްވެރިޔާއާ ބެހޭގޮތުން ދެއްކި ވާހަކަތަކަކީ ކޮންމެ ދިވެއްސަކު ލަދުން އިސްޖަހާލަން ޖެހޭ ފަދަ ވާހަކަތަކެކެވެ. މީގެ އިތުރުން ފިޝަރީޒް މިނިސްޓަރާއި، ރައީސް އޮފީހުގެ މިނިސްޓަރު އަލީ އާރިފު ވެސް މިވަނީ ދެވަނަ އަނބިން ހޯއްދަވައި، "ޒުވާން" ސަފަށް އަރާވަޑައިގެންފައެވެ. ހޯމް މިނިސްޓަރު އިހުސާނާއި ކުޅިވަރު މިނިސްޓަރުގެ އަޑުތައް ވެސް ކެނޑިގެން ނުދެއެވެ.

އެންމެ ފަހުގެ "ގަދަ" ހަބަރަކީ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ރައީސް އަބްދުއްރަހީމް އަބްދުއްލާ ފުވައްމުލަކަށް ކުރެއްވި "ކެމްޕޭން" ދަތުރެވެ. މަހެއްހާ ދުވަހު އެ ރަށުގައި މަޑުކުރައްވައިގެން ކުރެއްވި ކަމަކީ ސިޔާސީ ކެމްޕޭނެއް ނޫންކަން އިންތިހާބުގެ ނަތީޖާއިން ސާފުވެއެވެ. ޕީއެންސީއަށް ދުވަހަކުވެސް ނުވާ ވަރުގެ ބޮޑު ނާކާމިޔާބީއެއް ލިބި، ސިޓީ ކައުންސިލާއި އަންހެނުންގެ ތަރައްގީއަށް މަސައްކަތްކުރާ ކޮމިޓީގެ އެންމެ ގޮނޑިއެއް ވެސް ކާމިޔާބު ނުވުމުން އެނގެނީ "އަދުރޭ" އެ ރަށުގައި އުޅުއްވީ މުޅިން އެހެން ކެމްޕޭނެއްގައި ކަމެވެ. ރައްޔިތުންގެ ފައިސާއާއި ވަޒީފާތައް ބަހައިގެން ވެސް ލިބުނީ "ސުމެކެވެ". ސަބަބަކީ ކެމްޕޭނަށް ދިން ފައިސާ، ޅަ އަންހެން ކުއްޖަކާ ކައިވެނިކުރަން ހުސްކޮށްލުމެވެ.

އަބްދުއްރަހީމާ އެކު ކަސްޓަމްސްގައި ކުރިން މަސައްކަތް ކުރި މީހަކު، އަދުރޭގެ މި ކައިވެނީގެ ހަބަރާއެކު ބުންޏެވެ. ފުވައްމުލަކުން އަދުރޭ އެއިން އަންހެން ކުއްޖެއްގެ ނޭފަތުގެ ވަސްކަށިގަނޑު ހުރީ ސަލާމަތުން ބާވައޭ ވެ?! އަޒާރޯގެ މީރުވަސް" އެ މަންޖެ އަށް ހަމަ ކަމުދަނީ ބާވައޭ ހިތަށް އަރާ ކަމަށް ބުންޏެވެ. 

ޖުމްލަގޮތެއްގައި ބުނާނަމަ، މި ސަރުކާރަކީ އަންހެނުންގެ "ކުޅި" އެންމެ ފުޅާދާއިރާއެއްގައި ކުޅެމުންދާ ސަރުކާރެވެ. ވެރިންގެ އަމިއްލަ އެދުމާއި އުފަލަށްޓަކައި ދައުލަތުގެ ވަސީލަތްތައް ނަހަމަ ގޮތުގައި ބޭނުން ކުރުމަކީ ގައުމަށް ލިބޭ ވަރަށް ބޮޑު ދެރައެކެވެ. މުސްކުޅިވެ ހަންޓޯޓޯ ވީމާ، ކާފަ ދަރިންގެ އުމުރުގެ ކުދިންނާއެކު މި ޖަހާ ސަކަރާތަކީ ގައުމީ ތަރައްގީއަށް އޮތް ހުރަހެކެވެ. މި ބޭފުޅުންނަށް ލަދު ހަޔާތުގެ ކަންފުޅެއް ވެސް ނެތީބާއެވެ؟ ނޫނީ މިއީ ހަމަ "ގައުމީ ހިދުމަތުގެ" އާ ފަލްސަފާ އަކީހެއްޔެވެ؟

މީގެ އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ އެއް މިސާލަކީ އިނގިރޭސިވިލާތުގެ "ބްރެކްސިޓް" (Brexit) އެވެ. އިނގިރޭސިވިލާތް ޔޫރަޕިއަން ޔޫނިއަން (އީ.ޔޫ) އިން ވަކިވުމާ މެދު 23 ޖޫން 2016 ގައި ނެގި އާންމު ވޯޓުގައި، އޭރުގެ ބޮޑުވަޒީރު ޑޭވިޑް ކެމަރަން ބޭނުންފުޅުވީ އީޔޫގައި ދެމިތިބުމަށެވެ. ނަމަވެސް، ރައްޔިތުންގެ 51.9 އިންސައްތަ މީހުން ސަރުކާރުގެ ސިޔާސަތާ ދެކޮޅަށް "ވަކިވުމަށް" ވޯޓު ދިނުމާއެކު، ކެމަރަން ވަގުތުން އިސްތިއުފާ ދެއްވިއެވެ. އޭނާ ގަބޫލުކުރެއްވީ ރައްޔިތުން ބޭނުންވާ މިސްރާބަށް ގައުމު ގެންގޮސްދޭންވާނީ އެ މިސްރާބަށް ތާއީދުކުރާ އާ ވެރިއެއް ކަމަށެވެ. މިއީ ތަހުޒީބީ ޑިމޮކްރަސީގެ ރިވެތި ނަމޫނާއެކެވެ.

ނަމަވެސް، މިއާ ހިލާފަށް ތިންވަނަ ދުނިޔޭގެ ގައުމުތަކާއި، ޢަރަބި އަދި އެފްރިކާގެ ބައެއް ގައުމުތަކުން ފެންނަނީ މުޅިން ތަފާތު މަންޒަރެކެވެ. ރައްޔިތުންގެ ތާއީދު ކިތަންމެ ވަރަކަށް ގެއްލުނު ކަމުގައިވިޔަސް، ގަދަބާރުންނާއި ހުދުމުހުތާރު އުސޫލުން ވެރިކަމުގައި ދެމިތިބުމަށް ބައެއް ވެރިން މަސައްކަތް ކުރެއެވެ. މިކަމުގެ ހިތި އަސަރުތައް ދިވެހިރާއްޖޭގެ މާޒީން ވެސް ވަނީ ފެނިފައެވެ.

ރާއްޖޭގައި 30 އަހަރު ދުވަސް ވަންދެން ހުދުމުހުތާރު ވެރިކަމެއް ކުރެއްވި ވެރިޔަކީ، މިސްރުގެ ޖަމާލު ޢަބްދުއްނާސިރުގެ ދައުރުގައި އެ ގައުމުން ތަޢުލީމު ހާސިލުކުރައްވައި، އެފަދަ ހަރުކަށި އުސޫލުތައް ރާއްޖެއަށް ތައާރަފުކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. ރައްޔިތުން ބިރުވެރިކަމެއްގެ ތެރޭގައި ބައިތިއްބައިގެން ކުރި އެ ވެރިކަމަކީ ރައްޔިތުންގެ އަސްލު ވިންދާ ބީރައްޓެހި ވެރިކަމެކެވެ.

މިއަދުގެ ހާލަތަށް ބަލާއިރު، މިދިޔަ ހޮނިހިރު ދުވަހު (4 އޭޕްރީލް 2026) ބޭއްވުނު ލޯކަލް ކައުންސިލް އިންތިހާބާއި އަންހެނުންގެ ތަރައްގީއަށް މަސައްކަތްކުރާ ކޮމެޓީގެ އިންތިހާބާ އެކު ނެގުނު ފެންނަ ނުފެންނަ ވޯޓުގެ ނަތީޖާއަކީ ސަރުކާރަށް ލިބުނު ބޮޑު ނާކާމިޔާބީއެކެވެ. ގާނޫނުއަސާސީއަށް ބޮޑެތި ބަދަލުތަކެއް ގެންނަން ސަރުކާރުން ބޭނުންވި ނަމަވެސް، ރައްޔިތުންގެ 75 އިންސައްތަ ވަނީ އެކަމަށް "ނޫނެކޭ" ބުނެފައެވެ. މީގެ އިތުރުން، ރާއްޖޭގެ މައިގަނޑު ފަސް ސިޓީގެ ކައުންސިލް ގޮނޑިތައް ސަރުކާރަށް ގެއްލި، ބައެއް ކައުންސިލްތަކުން އެންމެ ގޮނޑިއެއް ވެސް ކާމިޔާބު ނުވުމަކީ، ސަރުކާރަށް އޮތް އިތުބާރު ރައްޔިތުންގެ ކުރިމަތީގައި ގެއްލިފައިވާ ކަމުގެ ސާފު ހެއްކެކެވެ.

ނުފޫޒު ފޯރުވުމާއި، ވަޒީފާގެ ބިރުދެއްކުމާއި، ފައިސާ ބެހުމުގެ ތުހުމަތުތަކާ އެކުވެސް، ރައްޔިތުން ނިކުމެ ސަރުކާރުގެ ސިޔާސަތުތަކަށް މި ދިން ވަރުގަދަ ޖަވާބަކީ، ތަހުޒީބީ ދުނިޔޭގައި ނަމަ ސަރުކާރު އިސްތިއުފާ ދޭންޖެހޭނެ ފަދަ ހާލަތެކެވެ. ނަމަވެސް، އަދިވެސް ފެންނަނީ މަގާމުގެ ދަހިވެތިކަމުގައި، ރައްޔިތުންގެ ނިންމުމަށް ގޮންޖަހައި، ގަދަބާރުން ވެރިކަމުގައި ތިބެން މަސައްކަތްކުރާ ހިތާމަވެރި މަންޒަރެވެ.

ހުލާސާކޮށް ދަންނަވާނަމަ، ވެރިކަމަކީ ރައްޔިތުންގެ މަތިވެރި އަމާނާތެކެވެ. އެ އަމާނާތަށް ރައްޔިތުން "ނޫނެކޭ" ބުނުމުން، އެކަން ގަބޫލުކޮށް މަގާމުން ދުރުވުމަކީ ވެރިންގެ ކިބައިގައި ހުންނަންޖެހޭނެ އެންމެ މާތް ސިފައެވެ. ބްރެކްސިޓް ފަދަ ނިންމުންތަކުން ދުނިޔެއަށް ދެއްކި މިސާލަކީ އެއީއެވެ. ރައްޔިތުންގެ ތާއީދެއް ނެތި ކުރާ ވެރިކަމަކީ އެއްވެސް ބަރަކާތެއް ނެތް، އަދި ގައުމަށް ހަމަޖެހުމެއް ގެނެސްދޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. ރައްޔިތުންގެ ނިންމުމަށް އިހުތިރާމް ކުރުމަކީ އެއީއެވެ.